UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH HOÀ BÌNH
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Trần Đình Thuận – Bùi Thị Kim Tuyến (đồng Chủ biên)
Nguyễn Thị Bích – Nguyễn Thị Hồng Diễm – Nguyễn Thế Học – Lê Thu Hương
Nguyễn Phương Liên – Trần Thị Bích Ngọc – Phạm Thị Kim Oanh
Nguyễn Thị Phương Thảo – Nguyễn Thị Thuỷ – Nguyễn Kim Tuyến

TÀI LIỆU

GIÁO DỤC
ĐỊA PHƯƠNG
TỈNH

Hoà Bình

5

LỚP

DANH SÁCH BAN BIÊN SOẠN
(Ban hành kèm theo Quyết định số 02/QĐ-SGD&ĐT ngày 02 tháng 01 năm 2024
của Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Hoà Bình về việc thành lập Ban biên
soạn Tài liệu giáo dục địa phương cấp Tiểu học tỉnh Hoà Bình)
Trưởng ban: Bà Bùi Thị Kim Tuyến
Phó Trưởng ban: Bà Nguyễn Thị Hồng Diễm – Ông Trần Đình Thuận
Thư kí: Bà Quách Thị Mến
Các thành viên:
Bà Nguyễn Thị Bích
Ông Nguyễn Hữu Duy
Ông Vương Trọng Đức
Bà Phạm Thị Thu Hằng
Bà Dương Thị Thanh Hương
Bà Lê Thu Hương
Bà Đỗ Thị Thanh Huyền
Ông Nguyễn Thế Học
Bà Nguyễn Phương Liên
Bà Trần Thị Bích Ngọc
Bà Phạm Thị Kim Oanh
Ông Phạm Quỳnh
Ông Lương Minh Tân
Bà Nguyễn Thị Phương Thảo
Bà Nguyễn Thị Thuỷ
Bà Nguyễn Kim Tuyến
Bà Đoàn Thị Tươi

2

LỜI NÓI ĐẦU
Các em học sinh lớp 5 thân mến!
Cuốn Tài liệu giáo dục địa phương lớp 5 tỉnh Hoà Bình với 8 chủ
đề, nhằm trang bị cho học sinh thêm hiểu biết về các vấn đề văn
hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường và hướng nghiệp,…
của tỉnh Hoà Bình. Thông qua hoạt động của từng chủ đề, các
em sẽ được trang bị thêm những kiến thức, lòng tự hào và có ý
thức giữ gìn, phát huy các giá trị văn hoá, lịch sử, kinh tế,… đặc
trưng của địa phương.
Hi vọng cuốn Tài liệu giáo dục địa phương lớp 5 tỉnh Hoà Bình sẽ
đồng hành với các em trên con đường khám phá, trải nghiệm những
giá trị đặc trưng của địa phương. Qua đó góp phần bồi dưỡng tình
yêu quê hương và truyền thống của quê hương Hoà Bình.

CÁC TÁC GIẢ

3

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG TÀI LIỆU

Nhận diện – Khám phá
Học sinh huy động kiến thức, kinh nghiệm cá nhân để
xác định vấn đề cần nhận biết; từ đó khám phá điều mới,
chưa biết của chủ đề.
Tìm hiểu – Mở rộng
Học sinh thực hiện các hoạt động quan sát, thảo luận, tìm
tòi, tìm kiếm thông tin,… nhằm hiểu sâu, khai thác nội
dung chủ đề; từ đó mở rộng ra các vấn đề có liên quan.
Thực hành – Vận dụng
Học sinh sử dụng kiến thức, kĩ năng được trang bị để
giải quyết các vấn đề, tình huống, bài tập tương tự hay
biến đổi,… nhằm khắc sâu kiến thức, hình thành kĩ
năng một cách chắc chắn. Sau đó, giải quyết các vấn đề
của thực tế để phát huy tính mềm dẻo, linh hoạt, sáng
tạo của học sinh.

Hãy bảo quản, giữ gìn cuốn tài liệu này
để dành tặng các em học sinh lớp sau nhé!

4

MỤC LỤC

Chủ đề 1: Các

loại hình nghệ thuật dân gian ở Hoà Bình

6

Chủ đề 2: Ca dao, tục ngữ của các dân tộc ở Hoà Bình

9

Chủ đề 3: P
 hong tục đón Tết cổ truyền ở Hoà Bình

11

Chủ đề 4: Di tích lịch sử ở Hoà Bình

14

Chủ đề 5: Du lịch cộng đồng ở Hoà Bình

17

Chủ đề 6: K
 hởi nghiệp trên quê hương Hoà Bình

20

Chủ đề 7: Một số hoạt động văn hoá,
xã hội trên quê hương Hoà Bình

23

Chủ đề 8: Dự án bảo vệ môi trường ở Hoà Bình

27

5

CHỦ ĐỀ 1: CÁC LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

Ở HOÀ BÌNH

1 Nhận diện một số loại hình nghệ thuật dân gian của các dân tộc
ở Hoà Bình

a. Quan sát hình ảnh và nêu tên các loại hình nghệ thuật dân gian của các
dân tộc ở Hoà Bình.

1

4

Múa sênh tiền của dân tộc Mường

Trang trí trên thổ cẩm của dân tộc Mông

5

2

Chơi khèn bè của dân tộc Thái

Múa rom vong của dân tộc Khơ-me

6

3

Múa chuông của dân tộc Dao

Múa đội lu của dân tộc Chăm

b. Kể tên các loại hình nghệ thuật dân gian (điệu múa/bài hát dân gian) khác
mà em biết ở Hoà Bình.

c. Chia sẻ những điều em biết về một điệu múa/bài hát dân gian ở Hoà Bình.
6

2 Tìm hiểu về múa chuông ở Hoà Bình
Đọc thông tin và thực hiện yêu cầu.

Múa chuông của dân tộc Dao ở Hoà Bình
Mỗi dân tộc ở Hoà Bình đều có những điệu múa nổi tiếng, thể hiện bản
sắc dân tộc độc đáo. Nếu dân tộc Mường nổi tiếng với điệu múa sênh tiền,
dân tộc Thái, Tày có điệu múa xoè, dân tộc Mông có điệu múa khèn,… thì
dân tộc Dao có điệu múa chuông.
Múa chuông được trình diễn trong các nghi lễ linh thiêng của đồng bào Dao
như: Tết nhảy, lễ Cấp sắc, tang lễ, lễ Cầu mùa, rằm tháng Bảy,... Đặc biệt, múa
chuông trong Tết nhảy là lễ tạ ơn tổ tiên và Bàn Vương vì đã bảo vệ cuộc sống gia
đình, dòng tộc, mong tổ tiên che chở, phù hộ cho con cháu mạnh khoẻ, làm ăn
phát đạt, cho dân bản có cuộc sống no ấm, yên vui.
Tốp múa chuông thường có 8 nam 8 nữ, tay phải cầm chuông lắc từ trong
ra ngoài, tay trái cầm que hoạ theo ba nhịp, chân nhún lùi một bước rồi tiến
lên ba bước. Múa đi theo vòng tròn ba bước từ trái sang phải, lại xoay tròn về
chỗ cũ. Cứ thế múa cho đến hết bài hát. Cuối cùng chuyển đội hình vòng tròn
thành các hàng ngang. Nhịp cuối tất cả mọi người cùng hú to lên. Trong điệu
múa này, chiếc chuông nhỏ bằng đồng có chuôi là đạo cụ chính để người múa
cầm, kết hợp với một số đạo cụ phụ như trống con, đàn nhị, sáo,… tạo thành
nhạc điệu nhịp nhàng nhưng rộn ràng, khoẻ khoắn, đưa bước chân các chàng
trai, cô gái Dao nhún nhảy theo điệu múa.
Múa chuông là món ăn tinh thần không thể thiếu trong những ngày lễ linh
thiêng của dân tộc, đồng thời ngày càng gắn bó mật thiết trong đời sống văn
hoá của đồng bào Dao.
(Theo baohoabinh.com.vn, đaiđoanket.vn)



– Điệu múa chuông của người Dao ở Hoà Bình thường được trình diễn
vào những dịp nào? Em hãy mô tả lại điệu múa đó.



– Nêu ý nghĩa của điệu múa chuông trong đời sống văn hoá, tâm linh của
người Dao ở Hoà Bình?
7

3 Giới thiệu về loại hình nghệ thuật dân gian ở Hoà Bình
a. Sưu tầm, tìm hiểu các loại hình nghệ thuật dân gian của các dân tộc ở Hoà Bình.
b. Lập bảng tóm tắt đặc điểm trình diễn của các loại hình nghệ thuật dân gian
ở Hoà Bình mà em đã sưu tầm được.
Gợi ý 
STT

Loại hình nghệ thuật dân gian

Tóm tắt đặc điểm trình diễn

c. Mô phỏng một loại hình nghệ thuật dân gian ở Hoà Bình mà em đã sưu
tầm được.

4 X ây dựng dự án tuyên truyền về việc bảo tồn các loại hình
nghệ thuật dân gian ở Hoà Bình

a. Xây dựng dự án tuyên truyền “Cùng bảo tồn, phát triển các loại hình nghệ
thuật dân gian ở Hoà Bình” mà em quan tâm nhất.
Gợi ý 

Dự án: ...
l Tên nhóm: ...
l Nội dung dự án: ...
l Thời gian thực hiện: ...
l Công việc cụ thể: ...
l Phân công nhiệm vụ: ...

b. Báo cáo kết quả thực hiện dự án.
8

CHỦ ĐỀ 2: CA DAO, TỤC NGỮ CỦA CÁC DÂN TỘC

Ở HOÀ BÌNH

1 Nhận diện ca dao, tục ngữ ở Hoà Bình
Đọc các câu ca dao, tục ngữ dưới đây và thực hiện yêu cầu:
– Các câu ca dao, tục ngữ nói về điều gì?
– Nêu thêm các câu ca dao, tục ngữ ở Hoà Bình mà em biết.

a

b

c

d

Chuối đã trồng không nên nhổ
Dâu đã trồng không nên bới.

Rau mẹ mường Khang
Ăn ngon hơn cá pạng sông Bờ.

Nói nhau đừng nói nặng
Mắng nhau đừng mắng đau.

Thóc không phơi nắng sao khô vỏ
Người không đi đây đó sao khôn.

9

2 Tìm hiểu ca dao, tục ngữ của các dân tộc ở Hoà Bình
a. Đọc các câu ca dao, tục ngữ dưới đây và sắp xếp vào nhóm tương ứng về
nội dung.
1

Mây kéo ngược chẳng có nước mà uống
Mây kéo xuống chẳng có ruộng mà cấy.
2

3

Thấy khốn khó đừng vội núng nao
Đời còn có lúc ngồi giường cao chiếu rộng.
4

5

Lên núi này thấy thấp
Nhìn núi nọ thấy cao.

Một cây dựng không nên nhà
Một người làm không xuể việc.

Có bố, có mẹ như nhà có rường, cột.
Mất cha, mất mẹ như người trèo cây cao mà không có cành chạc.
6

Anh em bên chân thang rãnh nước
Sớm chiều sau trước có nhau.
Mối quan hệ làng xóm,
cộng đồng

a Kinh nghiệm sản xuất

b

c Tinh thần lạc quan trong

d Tình cảm gia đình

cuộc sống

e Phê phán tính xấu của con người
b. Nêu nội dung chính của các câu ca dao, tục ngữ trên.
c. Học thuộc lòng câu ca dao, tục ngữ mà em thích nhất.

3 Đề xuất việc làm góp phần bảo tồn ca dao, tục ngữ của các
dân tộc ở Hoà Bình

a. Sưu tầm các câu ca dao, tục ngữ của các dân tộc ở Hoà Bình.
b. Viết một đoạn văn ngắn (5 – 7 câu) giới thiệu về câu ca dao/tục ngữ mà em thích.
c. Nêu những việc làm của em để góp phần bảo tồn kho tàng ca dao, tục ngữ
của các dân tộc ở Hoà Bình.
10

CHỦ ĐỀ 3: PHONG TỤC ĐÓN TẾT CỔ TRUYỀN

Ở HOÀ BÌNH

1 Khám phá phong tục đón Tết cổ truyền ở Hoà Bình
a. Quan sát hình ảnh và chia sẻ điều em biết về tục hát sắc bùa của dân tộc
Mường ở Hoà Bình.

1

Phường bùa đi chúc Tết và trẩy hội đầu năm

b. Kể tên một số phong tục đón Tết cổ truyền ở Hoà Bình mà em biết.

2 Tìm hiểu phong tục đón Tết cổ truyền ở Hoà Bình
Đọc thông tin về các phong tục đón Tết sau đây và thực hiện nhiệm vụ:
– Mô tả lại phong tục đón Tết của người Mường và người Tày ở Hoà Bình.
– Chỉ ra nét đẹp trong phong tục đón Tết cổ truyền của người Mường, người Tày
ở Hoà Bình.
– Nêu ý nghĩa phong tục đón Tết cổ truyền trong đời sống văn hoá của người
dân Hoà Bình.

Tết cổ truyền của người Mường ở Hoà Bình
Tết Nguyên đán là ngày lễ quan trọng và lớn nhất trong một năm của
người Mường. Tết được bắt đầu từ ngày 27 tháng Chạp bằng việc trồng cây
nêu trước cửa nhà, mổ lợn, rửa bát đũa, dọn dẹp nhà cửa, lau rửa công cụ
sản xuất,…

11

Trên bàn thờ ngày Tết, người Mường bày mâm ngũ quả, hai cây mía dựng
hai bên. Mâm lễ cúng tổ tiên gồm: một con gà luộc, bánh chưng, bánh ống,
rượu, cơm nếp, thịt luộc, tiền, một bát nước lã, trầu cau, …. Họ chọn đầy đủ các
phần trong một con lợn để bày vào mảnh lá chuối gọi là lá thịt. Mâm lễ thờ bao
nhiêu vị thần sẽ bày bấy nhiêu lá thịt chồng lên nhau. Bàn thờ tổ tiên được bày
ba mâm thờ bố mẹ, ông bà cùng các cụ, kỵ.
Vào đêm 30, con cháu tập trung ở đền thờ để làm lễ "khai sáng". Lễ cúng
giao thừa ngoài trời có một con cá diếc và một chiếc bánh chay, sau khi cúng
xong sẽ mang cho trâu ăn theo quan niệm "con trâu là đầu cơ nghiệp”. Bánh
chưng, bánh giầy là món ăn truyền thống để tưởng nhớ đến vua Lang của
người Mường. Trong ba ngày Tết, người Mường tết cha, tết mẹ và tết thầy
cúng. Họ mặc những bộ quần áo đẹp nhất, chúc nhau bằng những câu hát sắc
bùa và tổ chức nhiều trò chơi dân gian.
Với ý nghĩa cầu mong năm mới mạnh khoẻ, giàu có, tết Nguyên đán là phong
tục đẹp, chứa đựng giá trị văn hoá lâu đời, mang tính nhân văn được người
Mường truyền lại cho con cháu. Ngày nay, phong tục đón Tết có nhiều thay đổi
như ăn Tết từ 23 tháng Chạp, mua cá để thả, việc thờ cúng cũng gọn nhẹ hơn.
(Theo https://bnews.vn/net-dep-don-tet-cua-nguoimuong/322759.html)
Tết cổ truyền của người Tày ở Đà Bắc
Người Tày Đà Bắc đón Tết từ 28 tháng Chạp âm lịch bằng việc tập trung quét
dọn, trang trí lại nhà cửa và bàn thờ tổ tiên để cả năm gặp nhiều may mắn.
Người Tày coi trọng lễ cúng tiễn năm cũ, đón năm mới và mời tổ tiên về ăn Tết.
Bàn thờ tổ tiên được đặt ở vị trí cao nhất, treo trên góc tường thẳng cửa chính, ba
mâm thờ nhỏ hơn đặt dưới ban thờ tổ tiên. Gia đình nào có cha mẹ mới mất thì
làm thêm một mâm thứ tư. Mâm cúng đặt lá chuối có rượu, xôi trắng đồ trứng
kiến gói lá dong, thịt lợn, thịt gà và cá suối đồ nõn chuối. Món bánh không thể
thiếu là bánh chưng và bánh gio (bánh chì), đây còn là quà để chúc Tết và mừng
tuổi khi trẻ đến chơi nhà. Người Tày thường mời thầy mo đến làm lễ.
Ngoài thờ cúng tổ tiên, người Tày còn thờ vua bếp, thổ công – những vị thần
cai quản và trông giữ nơi họ sinh sống với mong muốn các vị thần sẽ che chở,
bảo vệ gia đình. Họ thắp hương thờ những công cụ lao động như dao, rựa, cày,
bừa, cuốc, thuổng,… Vào ngày Tết, người Tày mặc những bộ quần áo đẹp nhất
và tổ chức các trò chơi dân gian thu hút nhiều người tham gia.
(Theo https://special.nhandan.vn/Net-dep-Da-Bac-Le-cung-don-Tetcua-nguoi-Tay/index.html)
12

3 Tìm hiểu một số nét đặc sắc của phong tục Tết cổ truyền ở
Hoà Bình



– Sắp xếp các cụm từ dưới đây theo trình tự công việc trong phong tục
đón Tết cổ truyền của dân tộc Mường ở Hoà Bình.
Trồng cây nêu

Đi chúc Tết

Rửa bát đũa

Chơi trò chơi
dân gian

Dọn dẹp
nhà cửa

Cúng giao thừa

Lau rửa nông
cụ sản xuất

Mổ lợn

Làm lễ ở
đền thờ

Bày mâm
ngũ quả

Gợi ý 

Trồng cây nêu
Chuẩn bị



Tết cổ
truyền của
người Mường ở
Hoà Bình

Các
nghi lễ

– Tìm những nét đặc sắc trong phong tục đón Tết cổ truyền của các dân
tộc ở Hoà Bình hoặc ở các địa phương khác mà em biết.

4 Giới thiệu về phong tục đón Tết cổ truyền ở Hoà Bình
a. Làm tờ rơi/viết bài/vẽ tranh… giới thiệu nét đặc sắc của phong tục đón
Tết cổ truyền ở Hoà Bình.
Gợi ý 
l Tên phong tục đón Tết? Của dân tộc nào?
l Thời gian diễn ra phong tục.
l Nét đặc sắc của phong tục đó.
l 
Những việc em làm để bảo tồn phong tục đón Tết cổ truyền ở

địa phương em.

b. Giới thiệu với bạn bè, người thân, khách du lịch về một phong tục đón
Tết cổ truyền ở Hoà Bình.

13

CHỦ ĐỀ 4: DI TÍCH LỊCH SỬ Ở HOÀ BÌNH
1 K
 hám phá di tích lịch sử ở tỉnh Hoà Bình
a. Quan sát hình ảnh và chia sẻ những điều em biết về các khu di tích lịch
sử sau:

1

Khu di tích lịch sử cách mạng Nhà máy In tiền
tại Đồn điền Chi Nê, xã Cố Nghĩa
(nay là xã Phú Nghĩa), huyện Lạc Thuỷ

3

Di tích lịch sử cách mạng Chiến khu Mường
Khói tại xã Ân Nghĩa, huyện Lạc Sơn

2

Di tích khảo cổ học Khu mộ cổ
Đống Thếch, xã Vĩnh Đồng, huyện Kim Bôi

4

Di tích khảo cổ học Hang Chổ tại xã
Cao Răm (nay là xã Cao Sơn), huyện Lương Sơn

b. Kể tên một số di tích lịch sử khác ở tỉnh Hoà Bình mà em biết.
14

2 Tìm hiểu di tích lịch sử ở tỉnh Hoà Bình
a. Đọc thông tin về các di tích lịch sử tiêu biểu ở tỉnh Hoà Bình.
Di tích lịch sử Nhà tù Hoà Bình (thành phố Hoà Bình)
Di tích lịch sử cách mạng Nhà tù Hoà Bình nằm tại phường Tân Thịnh, thành
phố Hoà Bình. Nhà tù Hoà Bình được xây dựng năm 1896. Tháng 3/1943, thực
dân Pháp chuyển một số tù chính trị từ nhà tù Sơn La về giam giữ ở nhà tù
Hoà Bình. Trong nhà tù có một Chi bộ Đảng do đồng chí Lê Đức Thọ làm Bí
thư với 20 đảng viên. Chi bộ có kế hoạch, chủ trương tuyên truyền xây dựng
cơ sở cách mạng trong nhân dân thị xã, đồng thời tìm mọi cách nối liên lạc
với cơ sở cách mạng đã có tại thị xã Hòa Bình. Nhà tù Hoà Bình được Bộ Văn
hoá – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch) cấp bằng công
nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2000.
(Theo Địa chí tỉnh Hoà Bình)

5

Di tích lịch sử cách mạng Nhà tù Hoà Bình

Di tích lịch sử Hang Chùa và chùa Hang (xã Yên Trị, huyện Yên Thuỷ)
Hang Chùa ở xã Yên Trị, huyện Yên Thuỷ, tỉnh Hoà Bình. Hang Chùa còn có
tên là Văn Quang Động. Chùa Hang là tên thường gọi của ngôi chùa được
xây dựng trong động Văn Quang. Chùa có tên là Thanh Lam Tự. Ngôi chùa có
kiến trúc bằng gỗ, nằm trong hang đá và được khắc bốn chữ Hán "Lăng tiêu
tiếu bích" trên vách núi, có nghĩa là: Ngọn núi biếc cao vút, sương phủ mờ
15

ảo. Người xưa cũng để lại ở đây hai dòng chữ đại tự, một bài thơ, hai bài kí
và một bia đá. Đó là những văn tự thành văn rất hiếm hoi ở các di tích hang
động của tỉnh Hoà Bình hiện nay. Hang Chùa cũng là nơi phát hiện ra dấu
vết khảo cổ học thuộc nền Văn hoá Hoà Bình. Hang Chùa được Bộ Văn hoá
– Thông tin (nay là Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch
sử văn hoá cấp quốc gia năm 1994.
(Theo Báo Hoà Bình)

6

7

Di tích lịch sử văn hóa
Hang Chùa và chùa Hang

Bia đá ở di tích
Hang Chùa và chùa Hang

b. Làm thẻ thông tin về các di tích lịch sử tiêu biểu ở tỉnh Hoà Bình.
Gợi ý
l Tên di tích lịch sử;
l Địa điểm;
l Nhân vật gắn với di tích lịch sử đó (nếu có);
l Ý nghĩa của di tích.

3 Giới thiệu về một di tích lịch sử ở tỉnh Hoà Bình
Sưu tầm tranh, ảnh/bài báo, câu chuyện và giới thiệu với bạn bè, người thân
hoặc khách du lịch về một di tích lịch sử khác ở tỉnh Hoà Bình mà em biết.

4 Giữ gìn, phát huy giá trị của di tích lịch sử ở tỉnh Hoà Bình
Viết một đoạn văn ngắn (5 – 7 câu) hoặc một đoạn hội thoại thể hiện
mong muốn bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử ở tỉnh Hoà Bình.
16

CHỦ ĐỀ 5: DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Ở HOÀ BÌNH
1 Nhận diện một số điểm du lịch cộng đồng ở Hoà Bình
Kể tên một số địa điểm du lịch cộng đồng ở Hoà Bình mà em biết.

2 Tìm hiểu một số địa điểm du lịch cộng đồng ở Hoà Bình
Đọc thông tin, quan sát hình ảnh và thực hiện yêu cầu:
– Phong cảnh thiên nhiên của một số điểm du lịch cộng đồng ở Hoà Bình có gì
nổi bật?
– Nêu tên các dân tộc sinh sống chủ yếu ở các điểm du lịch cộng đồng đó.
– Kể tên các hoạt động chủ yếu của các điểm du lịch cộng đồng đó.
Bản Lác (xã Chiềng Châu, huyện Mai Châu)
Bản Lác nằm trong thung lũng Mai Châu, đẹp như một bức tranh với
phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, cảnh sắc kì thú, nên thơ, là nơi sinh sống
của người dân tộc Thái. Kiến trúc nhà sàn vẫn giữ được những nét truyền
thống của dân tộc Thái, là biểu tượng của sự hài hoà giữa thiên nhiên, đất
trời và con người.
Bản Lác là một điểm du lịch văn hoá cộng đồng nổi tiếng trong và ngoài
nước. Đến với bản Lác, du khách sẽ được hoà mình trong không gian văn
hoá truyền thống của người Thái, đốt lửa trại, giao lưu nhảy sạp với dân bản,
hoà mình với điệu xoè Thái và thưởng thức những món ngon riêng của núi
rừng, làm say lòng người.

1

2

Buổi sáng ở bản Lác

Hoạt động của du khách ở bản Lác

17

Xóm Sưng (xã Cao Sơn, huyện Đà Bắc)
Xóm Sưng ở độ cao 530 mét so với mực nước biển, phía sau là dãy núi Biều
hùng vĩ, phía trước là cánh đồng, ruộng bậc thang uốn lượn, trải dài theo
sườn đồi, tạo nên một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp. Đây là bản đồng bào
dân tộc Dao Tiền sinh sống với nhiều giá trị văn hoá truyền thống vẫn được
người dân lưu giữ. Xóm Sưng là điểm đến trải nghiệm được du khách trong
và ngoài nước yêu thích nhờ giữ được vẻ mộc mạc, hoang sơ của phong
cảnh thiên nhiên với nhiều phong tục tập quán còn nguyên vẹn của đồng
bào dân tộc Dao Tiền.

4

3

Du khách tham quan xóm Sưng

Quang cảnh xóm Sưng

Lũng Vân – Nóc nhà xứ Mường Bi (xã Vân Sơn, huyện Tân Lạc)
Lũng Vân nằm ở đỉnh cao nhất của xứ Mường Bi, được mệnh danh là “nóc
nhà xứ Mường”. Lũng Vân vẫn giữ nguyên được nét đẹp hoang sơ vốn có.
Du khách đến đây không chỉ có cơ hội ngắm nhìn thiên nhiên núi rừng, mà
còn được tận hưởng không gian trong lành, dễ chịu. Đặc biệt, vào lúc sáng
sớm, khi mặt trời còn chưa lên cao, du khách có thể lên vị trí cao nhất ở Lũng
Vân để chiêm ngưỡng mây. Bên cạnh trải nghiệm “săn mây”, du khách còn
thích thú với các hoạt động khám phá khác như: leo núi Cô Tiên, đồi U Bò,
tận hưởng cảm giác tắm suối Mó, tham gia sinh hoạt văn hoá cộng đồng,
trải nghiệm những công việc hằng ngày như: cấy lúa, gặt lúa, thu hoạch hoa
quả,... Đó cũng là cơ hội để hiểu sâu hơn về bản sắc văn hoá và cuộc sống
của con người nơi đây.

6

5

Buổi sáng trên vùng cao Lũng Vân

18

Hoạt động chợ phiên ở Lũng Vân

3 Tìm hiểu ý nghĩa của du lịch cộng đồng đối với phát triển
kinh tế và giữ gìn bản sắc văn hoá ở địa phương

Đọc thông tin và cho biết ý nghĩa của du lịch cộng đồng với phát triển kinh
tế, giữ gìn bản sắc văn hoá ở địa phương.
Phát triển du lịch cộng đồng ở Hoà Bình đã đem lại nhiều lợi ích về kinh tế,
xã hội cho người dân địa phương, phát triển một số nghề truyền thống, tạo
ra công ăn việc làm, cải thiện thu nhập, nâng cao đời sống cộng đồng; góp
phần vào công tác xoá đói giảm nghèo cho người dân địa phương.
Du lịch cộng đồng khuyến khích vai trò của người dân bản địa trong việc
hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng và bảo tồn, phát huy các giá trị
văn hoá truyền thống của các dân tộc ở Hoà Bình.
Du lịch cộng đồng cũng góp phần bảo vệ môi trường và bảo tồn hệ sinh
thái; nâng cao ý thức bảo vệ di sản văn hoá cộng đồng.

4 Làm sản phẩm giới thiệu, quảng bá về du lịch cộng đồng ở
Hoà Bình

Chọn một trong hai nhiệm vụ dưới đây và thực hiện:

a. Làm sản phẩm giới thiệu, quảng bá về du lịch cộng đồng ở Hoà Bình.
Gợi ý Làm tờ rơi, sổ tay du lịch, vẽ tranh hoặc làm mô hình,…

b. Sưu tầm ảnh, thông tin và viết một đoạn văn ngắn (5 – 7 câu) giới thiệu
về một điểm du lịch cộng đồng ở Hoà Bình.
Gợi ý 
l Điểm du lịch cộng đồng đó thuộc xã/huyện nào?
l Điểm du lịch cộng đồng đó có cảnh quan, thiên nhiên như thế nào?
l Điểm du lịch cộng đồng đó có những dân tộc nào sinh sống?
l Văn hoá tiêu biểu của dân tộc đó là gì?
l Mô tả một số hoạt động tại điểm du lịch cộng đồng đó.
l Lợi ích của việc phát triển du lịch cộng đồng đối với người dân địa phương.

19

CHỦ ĐỀ 6: KHỞI NGHIỆP TRÊN QUÊ HƯƠNG

HOÀ BÌNH

1 Nhận diện hoạt động khởi nghiệp trên quê hương Hoà Bình


Đọc thông tin về các hoạt động khởi nghiệp và sắp xếp hình ảnh tương ứng
với các hoạt động đó.

a

Anh Nguyễn Bá Cường ở xóm
Kẽm (xã Lâm Sơn, huyện Lương
Sơn) đã khởi nghiệp thành công
nghề chế tác gỗ lũa.
(Theo Báo Hoà Bình)

Nghề thổ cẩm

b

Anh Đinh Công Tuân ở xóm
Ngòi (xã Suối Hoa, huyện Tân
Lạc) thành công với mô hình khởi
nghiệp nuôi cá lồng và lợn bản
địa, là tấm gương sáng về phát
triển kinh tế cho địa phương.
(Theo Báo Hoà Bình)

c

1

2

Nghề sản xuất cam

Cô Lý Thị Hằng ở xóm Sưng,
xã Cao Sơn, huyện Đà Bắc đã
xuất sắc giành giải bạc với dự
án "Củng cố và phát triển sản
phẩm thổ cẩm xóm Sưng”.
(Theo Báo Hoà Bình)

d

Cô Vũ Thị Lệ Thuỷ ở thị trấn
Cao Phong, huyện Cao Phong
rất thành công với hoạt động
khởi nghiệp sáng tạo “Phụ nữ và
tương lai nền kinh tế xanh” gắn
với hướng sản xuất cam cao cấp
3T farm.
(Theo Hội Liên hiệp
Phụ nữ Việt Nam)

20

3

Nghề chế tác gỗ
4

Nghề nuôi cá lồng

2 Tìm hiểu một số ý tưởng khởi nghiệp trên quê hương Hoà Bình
Đọc thông tin về một số ý tưởng khởi nghiệp dưới đây, quan sát hình ảnh và
thực hiện yêu cầu:
– Em có nhận xét gì từ các ý tưởng khởi nghiệp đó?
Gợi ý Sự đa dạng của việc khởi nghiệp, lợi ích của việc khởi nghiệp,…

– Theo em, có thể khởi nghiệp từ những nghề nghiệp truyền thống nào ở Hoà Bình?
Ý tưởng/ Dự án

Du lịch cộng
đồng (xã
Chiềng Châu,
huyện Mai
Châu)

Sản
phẩm

Mục tiêu

Quảng bá, giới thiệu về những
Du lịch
nét văn hoá đặc trưng của dân
và dịch
tộc Thái đến với bạn bè bốn
vụ
phương.

Mô hình trồng
Quýt,
cây quýt (xã
gà thả
Vân Sơn,
vườn
huyện Tân Lạc)

Vượt khó vươn lên thoát
nghèo, làm giàu trên mảnh
đất quê hương.

Củng cố và
phát triển sản
phẩm thổ cẩm Thổ
xóm Sưng (xã cẩm
Cao Sơn, huyện
Đà Bắc)

Dự án với ý tưởng khôi phục,
gìn giữ và phát huy các sản
phẩm tinh hoa thổ cẩm của
đồng bào dân tộc Dao Tiền
nhằm nâng cao thu nhập, tạo
việc làm ổn định, đồng thời
quảng bá hình ảnh, bản sắc
văn hoá dân tộc đến với du
khách trong nước và quốc tế.

Chưng cất tinh
dầu sả (HTX
Nông nghiệp
bản Dao,
phường Thống
Nhất, thành
phố Hoà Bình)

Trồng và chế biến tinh dầu sả
theo chuỗi giá trị nhằm cung
cấp các sản phẩm an toàn
cho người sử dụng, thân
thiện với môi trường.

Tinh
dầu sả
chanh,
nước
lau sàn,
nước
rửa bát

Hình ảnh

5

6

7

8

21

3 Lập kế hoạch thực hiện một ý tưởng khởi nghiệp trên quê
hương Hoà Bình

a. Đề xuất ý tưởng, xây dựng kế hoạch khởi nghiệp trên quê hương em.
Gợi ý 
l Tên ý tưởng;
l Sản phẩm;
l Mục tiêu;
l Thời gian thực hiện;
l Người thực hiện.

b. Chia sẻ với bạn bè, người thân về kế hoạch khởi nghiệp.

4 Thiết kế sản phẩm khởi nghiệp
a. Làm một sản phẩm theo ý tưởng khởi nghiệp đã xây dựng.

Gợi ý 

Sản phẩm có thể được làm theo nhiều hình thức khác nhau: ứng
dụng công nghệ thông tin, mô hình bằng nhiều nguyên liệu như:
bìa màu, bút màu, các nguyên vật liệu có sẵn trong tự nhiên ở
địa phương.

b. Chia sẻ trước lớp về sản phẩm đã làm.

22

CHỦ ĐỀ 7: MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG VĂN HOÁ, XÃ HỘI

TRÊN QUÊ HƯƠNG HOÀ BÌNH

1 Nhận diện một số hoạt động văn hoá, xã hội trên quê hương
Hoà Bình

a. Quan sát hình ảnh và kể tên các hoạt động văn hoá, xã hội trên quê hương Hoà
Bình mà em biết.

1

2

Diễu hành hưởng ứng "Tuần lễ áo dài"
Lễ hội Đền Bồng Lai, huyện Cao Phong
tại Quảng trường Hoà Bình, thành phố Hoà Bình

3

4

Ngày hội học sinh tiểu học,
thành phố Hoà Bình

Lễ xuất hàng bưởi đỏ Tân Lạc
đầu tiên sang Anh quốc

2

5

6

Hoạt động tiêm chủng cho trẻ em ở Hoà Bình

Ngày hội việc làm tại thành phố Hoà Bình

7

Hoạt động giao thông ở xã Tú Lý, huyện Đà Bắc

b. Kể tên các hoạt động văn hoá, xã hội khác mà em biết.

23

2 Tìm hiểu một số hoạt động văn hoá, xã hội trên quê hương
Hoà Bình

a. Đọc thông tin dưới đây và thực hiện yêu cầu:
– Kể tên một số lễ hội mà em biết.
– Giới thiệu về một lễ hội ở Hoà Bình và nêu ý nghĩa của lễ hội đó.
Lễ hội Xuống đồng
Lễ hội Xuống đồng (Khuống mùa) của người Mường còn được gọi là lễ
Khai hạ. Đây là lễ hội dân gian gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước, mang
dấu ấn văn minh của người Việt cổ. Người dân xuống đồng đầu năm cầu cho
mưa thuận, gió hoà, mùa màng tốt tươi, vạn vật được sinh sôi nảy nở. Trong
lễ hội, thầy mo thay mặt dân Mường làm lễ khấn để ca ngợi công lao của các
vị thần, sau đó là phần rước kiệu Thánh từ đền thờ ra nơi tổ chức hội, qua khu
vực đồng ruộng để "phát lệnh xuống đồng” cày cấy,…

8

Lễ hội Xuống đồng (huyện Tân Lạc)

Lễ hội Đền Thác Bờ
Lễ hội Đền Thác Bờ (Đền Bờ) là lễ
hội thể hiện sự đoàn kết của ba dân
tộc Kinh – Mường – Dao sống trên
quê hương Hoà Bình. Lễ hội thường
bắt đầu vào ngày mồng 7 tháng
Giêng hằng năm và có thể kéo dài
suốt cả tháng. Đền Bờ là một di
tích lịch sử nổi tiếng, thu hút nhiều
khách thập phương đến chiêm bái
và du lịch.
24

9

Lễ hội Đền Thác Bờ (xã Thung Nai,
huyện Cao Phong)

b. Đọc các thông tin dưới đây và thực hiện yêu cầu:
– Nêu nội dung hoạt động thiện nguyện, hội thi, hội diễn ở Hoà Bình.
– Nêu ý nghĩa của một hoạt động.
+ Hoạt động thiện nguyện:
Tại tỉnh Hoà Bình, nhiều hoạt động thiện nguyện thiết thực, ý nghĩa,
đậm tính nhân văn được thực hiện bởi sự phối hợp của các tổ chức và
cá nhân đã trở thành nhịp cầu nối giữa những tấm lòng hảo tâm tới các
hoàn cảnh khó khăn. Có thể kể đến một số chương trình như: "Hành
trang đến trường" – ngàn lời yêu thương do Ngân hàng Nhà nước tỉnh
Hoà Bình tổ chức; "Đông ấm vùng cao" do Câu lạc bộ thiện nguyện Hoà
Bình tổ chức; "Áo ấm cho em, lá lành đùm lá rách" do Ban Quản lí dự án
Xây dựng điện miền Bắc (BA3) và Đoàn Thanh niên Công ty Điện lực Hoà
Bình phối hợp tổ chức;...

10

Các chiến sĩ công an huyện Mai Châu trao áo ấm cho học sinh
Trường Tiểu học và Trung học cơ sở xã Hang Kia

+ Các cuộc thi, hội diễn, liên hoan nghệ thuật:

11

Liên hoan văn nghệ dân gian các dân tộc thiểu số
ở Hoà Bình

25

Các hội thi, hội diễn được tổ chức thường niên nhằm giáo dục
mọi người về các vấn đề xã hội và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc,
như: giao lưu tìm hiểu kĩ năng tham gia giao thông an toàn cho giáo
viên và học sinh tiểu học; giao lưu tiếng Việt của chúng em, ngày hội
học sinh tiểu học,...
Ngoài ra, tỉnh Hoà Bình rất chú trọng tới công tác giúp đỡ, chăm
sóc thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, người có công với cách
mạng thông qua việc vận động ủng hộ Quỹ Đền ơn đáp nghĩa và
thực hiện tốt công tác Uống nước, nhớ nguồn.

3 Làm sản phẩm để giới thiệu về hoạt động văn hoá, xã hội ở địa
phương

a. Thiết kế một sản phẩm về hoạt động văn hoá, xã hội ở địa phương em.
Gợi ý 

Làm poster, báo tường, album ảnh hoặc một vật dụng có
trong hoạt động văn hoá, xã hội đó (như quả còn, quả bông,
quả cầu,...),…

b. Sử dụng sản phẩm đã làm để giới thiệu về hoạt động văn hoá, xã hội ở địa
phương em.
Gợi ý 
l 
Giới thiệu về địa phương của mình (tên huyện, thị trấn/

phường,...);
l 
Giới thiệu về hoạt động văn hoá, xã hội thông qua sản

phẩm đã làm;
l 
Nêu cảm nghĩ của bản thân về hoạt động văn hoá, xã hội đó.

26

CHỦ ĐỀ 8: DỰ ÁN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

Ở HOÀ BÌNH

1 Nhận diện dự án bảo vệ môi trường ở Hoà Bình
a. Quan sát hình ảnh, kể tên các dự án bảo vệ môi trường đã thực hiện ở
Hoà Bình.

1

Dự án “Bưu thiếp nơi vùng cao” –
Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Bắc Sơn,
huyện Tân Lạc

3

Dự án “Túi giấy thay thế túi ni-lông” – Trường
Tiểu học thị trấn Chi Nê, huyện Lạc Thuỷ

2

Dự án “Hành lang xanh” – Trường Tiểu học
thị trấn Mai Châu, huyện Mai Châu

4

Dự án “Ngày Chủ nhật xanh”,
huyện Lương Sơn

b. Kể tên các dự án bảo vệ môi trường khác ở Hoà Bình mà em biết.
27

2 Tìm hiểu một số dự án bảo vệ môi trường ở Hoà Bình
a. Đọc thông tin dưới đây và thực hiện yêu cầu:
– Nêu tên dự án.
– Giới thiệu về hoạt động và ý nghĩa của dự án đó.
Phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” được duy trì đều đặn hằng tuần, hằng
tháng trên địa bàn toàn huyện Lương Sơn với phương châm “Mỗi cá nhân,
hộ gia đình một việc làm; mỗi thôn, tổ dân phố, cơ quan, đơn vị doanh
nghiệp một công trình, một phần việc để xây dựng huyện Lương Sơn phát
triển toàn diện, bền vững, đảm bảo môi trường sáng – xanh – sạch – đẹp,
trở thành miền quê đáng sống”. Ngay sau khi dự án được phát động, người
dân đã tự giác trong thực hiện nếp sống văn minh, không vứt rác bừa bãi,
thường xuyên vệ sinh nhà và nơi làm việc, khu vực sản xuất, quét sạch
đường làng ngõ phố trồng nhiều cây xanh,...
Đây là hoạt động có ý nghĩa thiết thực nhằm đem lại cảnh quan môi
trường xanh – sạch – đẹp, nhằm tạo nên cảnh quan mới, xây dựng khu
dân cư không rác thải, góp phần bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi
khí hậu, đặc biệt là trong chương trình xây dựng nông thôn mới nâng cao,
nông thôn mới kiểu mẫu ở địa phương.
(Theo Trang thông tin điện tử huyện Lương Sơn)

Dự án “Hành lang xanh” nhằm
giáo dục nâng cao ý thức học
sinh trong việc chăm sóc, bảo vệ
môi trường học tập, góp phần tạo
mĩ quan cho lớp học, hành lang,
khuôn viên trường khang trang
xanh – sạch – đẹp; đồng thời, giúp
học sinh rèn luyện kĩ năng, quan
sát, tìm tòi, sáng tạo và từ đó bồi
dưỡng tình yêu quê hương, đất
nước thông qua các môn học và
hoạt động giáo dục.

5

Học sinh chăm sóc cây

28

Để tạo ra môi trường học tập thân thiện với không gian xanh, học sinh
tiến hành thu gom phế liệu (vỏ chai, vỏ can nhựa,…); sau đó tổ chức cắt,
tỉa, trang trí thành các chậu trồng cây, bình tưới,… và thực hiện trồng,
chăm sóc cây xanh.
(Theo Fanpage Trường Tiểu học thị trấn Mai Châu, huyện Mai Châu)

b. Giới thiệu về một dự án bảo vệ môi trường ở Hoà Bình mà em biết.

3 Xây dựng một dự án bảo vệ môi trường ở Hoà Bình
a. Đề xuất ý tưởng, lập kế hoạch thực hiện một dự án bảo vệ môi trường.
Gợi ý 
l Nêu tên ý tưởng;
l Xác định các nhiệm vụ cần thực hiện;
l Phân công các bạn thực hiện từng nhiệm vụ;
l Thời gian thực hiện;
l Đánh giá việc thực hiện công việc.

Nội dung

Bước 1:
Nêu ý tưởng

Người thực hiện

Thời gian thực hiện

Đánh giá tiến độ

Nhóm trưởng và
1 ngày
thành viên

Bước 2:…
Bước 3:…

b. Chia sẻ trước lớp về kế hoạch đã lập.

4 Thiết kế sản phẩm bảo vệ môi trường
a. Dựa vào kế hoạch đã lập ở Hoạt động 3, làm một sản phẩm để bảo vệ
môi trường.

b. Chia sẻ và nêu lợi ích của những sản phẩm đó.

29

MỘT SỐ THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG TÀI LIỆU
(Theo Hoàng Phê (Chủ biên), Từ điển Tiếng Việt, NXB Hồng Đức, 2016)
STT

THUẬT NGỮ

GIẢI THÍCH

TRANG

1

Loại hình

Tập hợp sự vật, hiện tượng cùng có chung
những đặc trưng cơ bản nào đó

7, 8

2

Dân gian

...